Η Λέσβος θυμάται το Πολυτεχνείο: Οι άνθρωποι του νησιού, ο Μιχάλης Μυρογιάννης και η χουντική σιωπή του Νοεμβρίου 1973


Ένα ιστορικό αφιέρωμα του LesvosPost.com για τους ανθρώπους με καταγωγή από τη Λέσβο που συνδέθηκαν με την εξέγερση του Πολυτεχνείου, την αντιδικτατορική δράση και τα γεγονότα που σημάδεψαν τον Νοέμβριο του 1973. Η δολοφονία του 19χρονου Μιχάλη Μυρογιάννη, οι διώξεις, οι φοιτητές από το νησί και η προσπάθεια της δικτατορίας να ελέγξει την ενημέρωση στη Λέσβο.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 δεν αποτελεί μόνο ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Είναι και ένα κομμάτι της ιστορίας της Λέσβου, καθώς άνθρωποι με καταγωγή από το νησί συμμετείχαν στον αντιδικτατορικό αγώνα, υπέστησαν διώξεις και βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη βία του καθεστώτος.

Ανάμεσα στις πιο συγκλονιστικές ιστορίες βρίσκεται εκείνη του Μιχάλη Μυρογιάννη, ενός 19χρονου νέου που γεννήθηκε στη Μυτιλήνη και δολοφονήθηκε στην Αθήνα στις 18 Νοεμβρίου 1973 από τον Νικόλαο Ντερτιλή.

Η ιστορία του, όμως, δεν είναι η μοναδική. Η έρευνα αναδεικνύει και άλλους ανθρώπους με λεσβιακές ρίζες, ενώ οι μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν εκείνη την περίοδο αποκαλύπτουν το κλίμα φόβου, τις συλλήψεις και την καθημερινότητα στη Λέσβο κατά τη διάρκεια της δικτατορίας.

Η Λέσβος στα χρόνια της δικτατορίας

Στις 21 Απριλίου 1967 επιβλήθηκε στην Ελλάδα στρατιωτική δικτατορία, η οποία διήρκεσε μέχρι τον Ιούλιο του 1974.

Η Λέσβος δεν αποτέλεσε εξαίρεση από το κλίμα καταστολής που επικράτησε στη χώρα.

Σύμφωνα με την προφορική μαρτυρία του Δημήτρη Μπουρνού στο ιστορικό αρχείο Istorima, η δικτατορία προχώρησε από τις πρώτες ημέρες σε συλλήψεις στελεχών και μελών πολιτικών οργανώσεων, καθαιρέσεις αιρετών της αυτοδιοίκησης και επιβολή αυστηρού ελέγχου στην τοπική κοινωνία.

Ο ίδιος περιγράφει ότι άνθρωποι συνελήφθησαν και κρατήθηκαν στην Ασφάλεια και στο στρατόπεδο της Παιδαγωγικής Ακαδημίας στη Μυτιλήνη, ενώ αρκετοί μεταφέρθηκαν με στρατιωτικό πλοίο στη Γυάρο.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική ήταν η κατάσταση στον τοπικό Τύπο. Οι εφημερίδες λειτουργούσαν υπό καθεστώς προληπτικής λογοκρισίας, καθώς το περιεχόμενό τους έπρεπε να ελεγχθεί πριν από την κυκλοφορία.

Η δημόσια έκφραση αντιπολιτευτικών απόψεων ήταν επικίνδυνη και η κοινωνική ζωή χαρακτηριζόταν από φόβο και επιφυλακτικότητα.

Η μαρτυρία αυτή έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία, καθώς καταγράφει πώς βίωναν οι κάτοικοι της Μυτιλήνης και της Λέσβου την καθημερινότητα κάτω από το δικτατορικό καθεστώς.

Οι νέοι της Λέσβου στον αντιδικτατορικό αγώνα

Η αντίσταση στη δικτατορία δεν περιορίστηκε στην Αθήνα.

Εκατοντάδες νέοι και νέες από τη Λέσβο συμμετείχαν στον αντιδικτατορικό αγώνα, κυρίως μέσα από τις φοιτητικές κοινότητες των μεγάλων αστικών κέντρων.

Πολλοί νέοι που είχαν φύγει από το νησί για να σπουδάσουν στην Αθήνα ή σε άλλες πανεπιστημιακές πόλεις βρέθηκαν στο επίκεντρο των πολιτικών και φοιτητικών κινητοποιήσεων.

Σημαντική μαρτυρία για εκείνη την περίοδο αποτελεί η συνέντευξη του Δημήτρη Μπουρνού στο Istorima. Περιγράφει τη σταδιακή πολιτικοποίηση των νέων της Λέσβου, τη συμμετοχή τους στις φοιτητικές κινητοποιήσεις και την ανάπτυξη της αντιδικτατορικής δράσης.

Η κατάληψη της Νομικής το 1973 και στη συνέχεια η εξέγερση του Πολυτεχνείου αποτέλεσαν σημαντικούς σταθμούς στην ανάπτυξη του φοιτητικού κινήματος.

Η λεσβιακή Ένωση Σπουδαστών αποτελεί επίσης ένα από τα στοιχεία που καταγράφονται στο σχετικό ιστορικό υλικό του Istorima.

Νοέμβριος 1973: Οι ημέρες που συγκλόνισαν την Ελλάδα

Στις 14 Νοεμβρίου 1973 ξεκίνησαν οι μαζικές κινητοποιήσεις στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

Αρχικά, η κινητοποίηση είχε έντονο φοιτητικό χαρακτήρα, όμως γρήγορα εξελίχθηκε σε ευρύτερη λαϊκή εξέγερση.

Στις 15 Νοεμβρίου η κατάληψη οργανώθηκε καλύτερα, δημιουργήθηκε συντονιστική επιτροπή και άρχισε να λειτουργεί ο ραδιοφωνικός σταθμός των φοιτητών.

Το μήνυμα «Εδώ Πολυτεχνείο» μεταδόθηκε σε ολόκληρη τη χώρα.

Στις 16 Νοεμβρίου χιλιάδες πολίτες συγκεντρώθηκαν στους δρόμους γύρω από το Πολυτεχνείο. Η αστυνομία προχώρησε σε βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων, ενώ η κατάσταση κλιμακώθηκε επικίνδυνα.

Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, περίπου στις 3, ένα άρμα μάχης εισέβαλε στον χώρο του Πολυτεχνείου, γκρεμίζοντας την κεντρική πύλη.

Ακολούθησαν συλλήψεις, τραυματισμοί και εκτεταμένες επιχειρήσεις καταστολής.

Σύμφωνα με το Αρχείο της ΕΡΤ, το πόρισμα του εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά, το οποίο κατατέθηκε τον Οκτώβριο του 1974, κατέγραψε 34 νεκρούς και 1.103 τραυματίες. Στη δίκη για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου τεκμηριώθηκαν 24 θάνατοι.

Η ιστορική έρευνα αφορά τα θύματα της ευρύτερης καταστολής εκείνων των ημερών και όχι αποκλειστικά ανθρώπους που σκοτώθηκαν μέσα στον χώρο του Πολυτεχνείου.

Μιχάλης Μυρογιάννης: Ο 19χρονος από τη Μυτιλήνη που δολοφονήθηκε από τον Ντερτιλή

Η πιο χαρακτηριστική λεσβιακή σύνδεση με τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1973 είναι η ιστορία του Μιχάλη Μυρογιάννη.

Γεννήθηκε στη Μυτιλήνη το 1954 και μετακόμισε με την οικογένειά του στην Αθήνα όταν ήταν περίπου εννέα ετών.

Ήταν μόλις 19 ετών όταν έχασε τη ζωή του, στις 18 Νοεμβρίου 1973.

Το μεσημέρι εκείνης της Κυριακής, στην περιοχή της Πατησίων και της Στουρνάρη, ο νεαρός βρέθηκε αντιμέτωπος με αστυνομικούς που τον καταδίωκαν και τον χτυπούσαν.

Ο Νικόλαος Ντερτιλής, ο οποίος βρισκόταν στην περιοχή με στρατιωτικό τζιπ, κατέβηκε από το όχημα και πυροβόλησε τον Μυρογιάννη στο κεφάλι.

Καθοριστική για την καταδίκη του Ντερτιλή υπήρξε η μαρτυρία του στρατιώτη Αντώνη Αγριτέλη, ο οποίος οδηγούσε το τζιπ.

Σύμφωνα με την κατάθεσή του στη δίκη, ο Ντερτιλής επέστρεψε στο όχημα μετά τον πυροβολισμό και του είπε:

«Με παραδέχεσαι ρε; 45 χρονών άνθρωπος και με την πρώτη τον βρήκα στο κεφάλι».

Ο Ντερτιλής καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για τη δολοφονία.

Ο Μιχάλης Μυρογιάννης αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πρόσωπα της τραγικής ιστορίας του Πολυτεχνείου. Ένας νέος με καταγωγή από τη Μυτιλήνη, που δεν πρόλαβε να ζήσει την ενηλικίωσή του.

Στυλιανός Καραγεώργης: Ο νέος που υπέκυψε στα τραύματά του

Ένα ακόμη όνομα που συνδέεται με τα γεγονότα εκείνων των ημερών είναι ο Στυλιανός Καραγεώργης, γεννημένος το 1954.

Προερχόταν από μικρασιατική οικογένεια που εγκαταστάθηκε στην Αττική, έχοντας περάσει από τη Λέσβο.

Το πρωί της 17ης Νοεμβρίου 1973 τραυματίστηκε σοβαρά στην οδό Πατησίων από πυρά πολυβόλου περιπόλου πεζοναυτών.

Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο ΚΑΤ, όπου υπέκυψε στα τραύματά του 13 ημέρες αργότερα.

Η οικογενειακή διαδρομή του συνδέεται με τη Λέσβο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει τεκμηριωθεί πως γεννήθηκε ή μεγάλωσε στο νησί.

Οδυσσέας Γιουντέρης: Η καταγωγή από την Πλαγιά και ο θάνατος χρόνια μετά

Μια ακόμη συγκλονιστική περίπτωση είναι εκείνη του Οδυσσέα Γιουντέρη.

Γεννήθηκε το 1948 και καταγόταν από την Πλαγιά Λέσβου. Φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο Πλωμαρίου, πριν η οικογένειά του μετακομίσει στα Νέα Λιόσια.

Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου 1973, κοντά στο Πολυτεχνείο, ξυλοκοπήθηκε βάναυσα στο κεφάλι από αστυνομικούς.

Υπέστη σοβαρές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, αιμάτωμα και στη συνέχεια εγκεφαλικό επεισόδιο, ενώ αντιμετώπισε και μετατραυματικές επιληπτικές κρίσεις.

Πέθανε τον Ιανουάριο του 1977, με τον θάνατό του να συνδέεται με τα τραύματα που είχε υποστεί κατά τη διάρκεια της καταστολής.

Η περίπτωσή του υπενθυμίζει ότι οι συνέπειες της βίας εκείνων των ημερών δεν σταμάτησαν με την απομάκρυνση των δυνάμεων καταστολής από τους δρόμους της Αθήνας.

Η χούντα προσπάθησε να αποσιωπήσει τα γεγονότα και στη Λέσβο

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο της τοπικής ιστορίας αφορά την ενημέρωση των κατοίκων της Λέσβου μετά την εξέγερση.

Σύμφωνα με ιστορικό υλικό που δημοσιοποίησαν οι «Φίλοι Ιστορικής Μνήμης και Πολιτιστικής Δημιουργίας», στις 23 Νοεμβρίου 1973 δημοσιεύθηκε υποχρεωτικά στον τοπικό Τύπο ανακοίνωση της Στρατιωτικής Διοίκησης Λέσβου.

Η ανακοίνωση εντασσόταν στην προσπάθεια του καθεστώτος να ελέγξει την ενημέρωση και να περιορίσει τη διάδοση πληροφοριών για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και την αιματηρή καταστολή.

Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δείχνει ότι η δικτατορία δεν επιχείρησε να ελέγξει μόνο τους δρόμους της Αθήνας, αλλά και την πληροφόρηση στην περιφέρεια.

Σε μια εποχή χωρίς διαδίκτυο και μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο τοπικός Τύπος αποτελούσε βασικό μέσο ενημέρωσης. Ο έλεγχός του ήταν ένας από τους τρόπους με τους οποίους το καθεστώς επιχειρούσε να διαμορφώσει την εικόνα της πραγματικότητας.

Οι επτά ακόμη περιπτώσεις Λεσβίων θυμάτων της επταετίας

Η ιστορική έρευνα για τα θύματα της δικτατορίας δεν περιορίζεται στους ανθρώπους που συνδέθηκαν άμεσα με τον Νοέμβριο του 1973.

Στο βιβλίο «Θάνατοι στη Χούντα» του ερευνητή Δημήτρη Βεριώνη και στο υλικό των «Φίλων Ιστορικής Μνήμης και Πολιτιστικής Δημιουργίας» καταγράφονται ακόμη επτά περιπτώσεις ανθρώπων με ρίζες στη Λέσβο, οι οποίοι έχασαν τη ζωή τους κατά την περίοδο 1967-1974.

Μεταξύ αυτών:

  • Βασίλειος Πεσλής: Με μητέρα από τον Σταυρό Λέσβου, σκοτώθηκε σε ηλικία 14 ετών στις 21 Απριλίου 1967 στην Αθήνα.

  • Αθανάσιος Χατζηδήμος: Νευρολόγος και ψυχίατρος που μεγάλωσε στη Μυτιλήνη. Πέθανε την 1η Μαΐου 1967, έπειτα από απειλές και πιέσεις που, σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή, συνδέονταν με ανθρώπους του καθεστώτος.

  • Ευστράτιος Γεωργούλας: Γεννημένος στον Μανταμάδο, πέθανε τον Ιανουάριο του 1968 μετά από ξυλοδαρμό από ασφαλίτες στο σπίτι του στο Χαϊδάρι.

Στην ίδια καταγραφή περιλαμβάνονται τέσσερις στρατιώτες με λεσβιακή καταγωγή ή σύνδεση:

  • Κωνσταντίνος Καμπάνης, από το Μεγαλοχώρι, που πέθανε το 1972.

  • Κωνσταντίνος Αμπελικιώτης, από τον Άνω Χάλικα Μυτιλήνης, που πέθανε τον Οκτώβριο του 1973.

  • Ιωάννης Σταυρέλλης, που μεγάλωσε στη Μυτιλήνη και πέθανε τον Δεκέμβριο του 1973.

  • Γεώργιος Σίμος, από το Αμπελικό Πλωμαρίου, που πέθανε τον Ιανουάριο του 1974.

Οι θάνατοι των τεσσάρων στρατιωτών αποδόθηκαν επισήμως σε δυστυχήματα ή αυτοκτονίες. Οι οικογένειές τους, ωστόσο, διατύπωσαν καταγγελίες ότι επρόκειτο για σκηνοθετημένες δολοφονίες, συνδέοντάς τις με πολιτικές πεποιθήσεις ή με άρνηση συμμετοχής στην καταστολή του Πολυτεχνείου.

Οι συγκεκριμένες καταγγελίες πρέπει να διακρίνονται από τα επίσημα πορίσματα για τις αιτίες θανάτου.

Το Πολυτεχνείο και η επόμενη ημέρα

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν έφερε την άμεση πτώση της δικτατορίας.

Στις 25 Νοεμβρίου 1973, λίγες ημέρες μετά τα γεγονότα, ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Γεώργιο Παπαδόπουλο και εγκαθίδρυσε ένα ακόμη σκληρότερο δικτατορικό καθεστώς.

Η οριστική κατάρρευση της χούντας ήρθε τον Ιούλιο του 1974, μετά το πραξικόπημα στην Κύπρο και την τουρκική εισβολή.

Ακολούθησε η αποκατάσταση της δημοκρατίας και η Μεταπολίτευση.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου παρέμεινε, ωστόσο, ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της αντίστασης στη δικτατορία.

Η ιστορία της Λέσβου είναι κομμάτι της ιστορίας του Πολυτεχνείου

Πενήντα τρία χρόνια μετά τον Νοέμβριο του 1973, η ιστορία του Πολυτεχνείου παραμένει ζωντανή και στη Λέσβο.

Πίσω από τα μεγάλα γεγονότα της Αθήνας βρίσκονται άνθρωποι που γεννήθηκαν στο νησί, οικογένειες που έζησαν τον φόβο και τις διώξεις, νέοι που συμμετείχαν στον αντιδικτατορικό αγώνα και άνθρωποι που πλήρωσαν με τη ζωή τους τη βία της εποχής.

Ο Μιχάλης Μυρογιάννης, ο Στυλιανός Καραγεώργης και ο Οδυσσέας Γιουντέρης αποτελούν τρεις διαφορετικές ανθρώπινες διαδρομές που συνδέονται με τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1973 και τη Λέσβο.

Η ιστορική μνήμη δεν αφορά μόνο τα μεγάλα γεγονότα και τις ημερομηνίες. Αφορά και τα ονόματα, τις οικογένειες και τις προσωπικές ιστορίες που συχνά μένουν έξω από τις σελίδες των σχολικών βιβλίων.

Για τη Λέσβο, η επέτειος του Πολυτεχνείου είναι και μια ευκαιρία να θυμηθεί τους δικούς της ανθρώπους.

Γιατί η ιστορία δεν γράφεται μόνο από εκείνους που βρίσκονται στο επίκεντρο των γεγονότων. Γράφεται και από εκείνους που, ακόμη κι αν έφυγαν από τον τόπο τους, κουβάλησαν μαζί τους την ιστορία του.


Ιστορική έρευνα και δημοσιογραφική επιμέλεια: Στεφάνου Γεώργιος

LesvosPost.com