ΡΕΠΟΡΤΑΖ | Αφθώδης πυρετός στη Λέσβο: Οκτώ μήνες κρίσης, χιλιάδες χαμένα ζώα και μια κτηνοτροφία που περιμένει απαντήσεις

Ρεπορτάζ – Έρευνα Στεφάνου Γεώργιος

Από την πρώτη εστία στην Πελόπη στις 16 Μαρτίου μέχρι το νέο θετικό δείγμα στην Αγία Παρασκευή στις 13 Νοεμβρίου. Οι θανατώσεις, οι καθυστερήσεις, οι αποζημιώσεις που ακόμη περιμένουν οι παραγωγοί, η επιδότηση ζωοτροφών και τα ερωτήματα για την επόμενη ημέρα.

Οκτώ μήνες μετά την εμφάνιση του αφθώδους πυρετού στη Λέσβο, η επιζωοτία εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξέλιξη, με την τοπική κτηνοτροφία να μετρά τεράστιες απώλειες και τους παραγωγούς να βρίσκονται αντιμέτωποι με μια πρωτοφανή οικονομική πίεση.

Η πρώτη εστία επιβεβαιώθηκε στις 16 Μαρτίου 2026 στην Πελόπη. Από εκείνη την ημέρα ξεκίνησε μια μακρά περίοδος περιορισμών, ελέγχων, θανατώσεων ζώων και οικονομικής αβεβαιότητας, η οποία επηρέασε όχι μόνο τις εκτροφές που βρέθηκαν αντιμέτωπες με τον ιό, αλλά συνολικά την παραγωγική αλυσίδα του νησιού.

Τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού για την Υγεία των Ζώων (WOAH), με ημερομηνία αναφοράς την 30ή Οκτωβρίου, καταγράφουν 206 κρούσματα στη Λέσβο. Παράλληλα, τα επίσημα στοιχεία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης για τον Αύγουστο είχαν ήδη καταγράψει περισσότερες από 81.000 θανατώσεις ζώων.

Και ενώ υπήρχαν προσδοκίες για σταδιακή αποκλιμάκωση, η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Στις 13 Νοεμβρίου καταγράφηκε νέο θετικό εργαστηριακό αποτέλεσμα στην Αγία Παρασκευή.

Η κρίση δεν έχει τελειώσει. Και το μεγαλύτερο ερώτημα πλέον είναι εάν, όταν τελικά περιοριστεί η νόσος, θα υπάρχει ακόμη η οικονομική δυνατότητα για να ξαναστηθεί η κτηνοτροφία της Λέσβου.

Από την Πελόπη ξεκίνησαν όλα στις 16 Μαρτίου

Η 16η Μαρτίου 2026 αποτελεί την ημερομηνία που άλλαξε τα δεδομένα για την κτηνοτροφία της Λέσβου.

Η επιβεβαίωση της πρώτης εστίας στην Πελόπη σήμανε συναγερμό στις κτηνιατρικές υπηρεσίες, καθώς επρόκειτο για την πρώτη εμφάνιση αφθώδους πυρετού στην Ελλάδα μετά από δεκαετίες.

Ο ιός ανήκει στον ορότυπο SAT1, ενώ η επιβεβαίωσή του οδήγησε στην ενεργοποίηση των ευρωπαϊκών μηχανισμών αντιμετώπισης και στην επιβολή αυστηρών περιορισμών.

Στις 19 Μαρτίου το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης εξέδωσε τις πρώτες αναλυτικές οδηγίες για τις μετακινήσεις ζώων, το νωπό γάλα, τα ζωικά υποπροϊόντα, τις ζωοτροφές και τις διαδικασίες δειγματοληψίας και θανάτωσης.

Σταδιακά, νέες εστίες εμφανίστηκαν σε διαφορετικές περιοχές του νησιού, με τη Δυτική Λέσβο να δέχεται το μεγαλύτερο πλήγμα.

206 κρούσματα – Η Δυτική Λέσβος στο επίκεντρο

Σύμφωνα με την καταγραφή του WOAH στις 30 Οκτωβρίου 2026, στη Λέσβο είχαν καταγραφεί συνολικά 206 περιστατικά αφθώδους πυρετού.

Η γεωγραφική κατανομή ήταν:

• Δήμος Δυτικής Λέσβου: 183 κρούσματα.
• Δήμος Μυτιλήνης: 25 κρούσματα.

Η διαφορά είναι χαρακτηριστική της μεγάλης επιβάρυνσης που δέχθηκε η δυτική πλευρά του νησιού.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η εικόνα της περιόδου Σεπτεμβρίου – Οκτωβρίου, καθώς καταγράφηκαν 17 νέα περιστατικά, όλα στον Δήμο Δυτικής Λέσβου.

Η κατανομή των νέων περιστατικών ήταν:

• Αγία Παρασκευή: 9.
• Μήθυμνα: 2.
• Πελόπη: 2.
• Νάπη: 1.
• Πέτρα: 1.
• Αρίσβη: 1.
• Καλλονή: 1.

Η Αγία Παρασκευή αναδείχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα σημεία επιδημιολογικής επιβάρυνσης, με τα νέα θετικά αποτελέσματα του Νοεμβρίου να επιβεβαιώνουν ότι η περιοχή εξακολουθεί να απασχολεί τις κτηνιατρικές υπηρεσίες.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στην καταγραφή της 30ής Οκτωβρίου υπήρχαν επίσης 30 περιστατικά που εμφανίζονταν ως μη ολοκληρωμένες υποθέσεις στη βάση δεδομένων του WOAH. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα συγκεκριμένα περιστατικά αντιστοιχούν σε ενεργές μολύνσεις, αλλά αναδεικνύει την ανάγκη για πλήρη ενημέρωση σχετικά με την ολοκλήρωση των υγειονομικών διαδικασιών.

Περισσότερα από 81.000 ζώα θανατώθηκαν – Η μεγαλύτερη πληγή της κρίσης

Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται εκατοντάδες κτηνοτροφικές οικογένειες που είδαν την παραγωγική τους δραστηριότητα να καταστρέφεται.

Η επιδημιολογική καταγραφή του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης στις 21 Αυγούστου 2026 κατέγραφε:

• 80.151 αιγοπρόβατα.
• 828 βοοειδή.
• 81 χοίρους.

Συνολικά, 81.060 ζώα είχαν θανατωθεί στο πλαίσιο των υγειονομικών μέτρων αντιμετώπισης της επιζωοτίας.

Οι θανατώσεις αφορούσαν 280 εκμεταλλεύσεις αιγοπροβάτων, 38 εκμεταλλεύσεις βοοειδών και πέντε εκμεταλλεύσεις χοίρων.

Σε δημοσίευμα του Σεπτεμβρίου, ο αριθμός των θανατώσεων παρουσιαζόταν πλέον κοντά στις 85.000.

Επομένως, η πραγματική έκταση της απώλειας είναι ακόμη μεγαλύτερη από εκείνη που αποτυπώνουν τα επίσημα στοιχεία του Αυγούστου.

Χρειάζεται πλέον ένας νέος, συγκεντρωτικός απολογισμός από το Υπουργείο, ώστε να γνωρίζουν οι πολίτες πόσα ζώα έχουν θανατωθεί μέχρι σήμερα και πόσες εκτροφές έχουν χάσει το ζωικό τους κεφάλαιο.

Για έναν κτηνοτρόφο, η απώλεια του κοπαδιού δεν είναι απλώς μια οικονομική ζημιά. Είναι η απώλεια μιας ολόκληρης επαγγελματικής ζωής.

Η επιχείρηση του Στρατού και τα ερωτήματα που παραμένουν

Στις 3 Σεπτεμβρίου το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας ανέλαβε τον κεντρικό επιχειρησιακό συντονισμό της αντιμετώπισης της επιζωοτίας στη Λέσβο.

Στις 30 Σεπτεμβρίου το Υπουργείο ανακοίνωσε την ολοκλήρωση της διαδικασίας αναγνώρισης και ιχνηλάτησης του καταγεγραμμένου ζωικού κεφαλαίου του νησιού.

Στην επιχείρηση συμμετείχαν στρατιωτικοί κτηνίατροι, στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων και προσωπικό των αρμόδιων υπηρεσιών.

Η ολοκλήρωση της ιχνηλάτησης αποτέλεσε ένα σημαντικό επιχειρησιακό βήμα. Ωστόσο, δεν σήμαινε και το τέλος της επιζωοτίας.

Τα μεταγενέστερα στοιχεία του WOAH εξακολουθούσαν να εμφανίζουν εκκρεμότητες στη διαχείριση περιστατικών.

Το ερώτημα που παραμένει είναι εάν η ολοκλήρωση της ιχνηλάτησης συνοδεύτηκε από πλήρη επιχειρησιακή και υγειονομική τακτοποίηση όλων των εκτροφών.

Η διαφορά ανάμεσα στην καταγραφή ενός ζωικού κεφαλαίου και στην ολοκλήρωση όλων των απαιτούμενων ελέγχων είναι ουσιαστική.

Οι 7.599 εκκρεμότητες στη διαχείριση των ζώων

Ένα ακόμη στοιχείο που προκύπτει από την καταγραφή της 30ής Οκτωβρίου αφορά τα ζώα που είχαν προγραμματιστεί για σφαγή.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν:

• 93.973 ζώα είχαν προγραμματιστεί για σφαγή.
• 86.374 είχαν πράγματι σφαγιαστεί.

Η διαφορά ανερχόταν σε 7.599 ζώα.

Πρόκειται για έναν αριθμό που δείχνει το μέγεθος των εκκρεμοτήτων στη διαχείριση της παραγωγής.

Οι αριθμοί αυτοί αφορούν διαφορετική διαδικασία από τις υποχρεωτικές θανατώσεις ζώων σε μολυσμένες εκτροφές και δεν πρέπει να συγχέονται.

Ωστόσο, αποτυπώνουν τη δυσκολία επαναφοράς της παραγωγικής αλυσίδας σε κανονικούς ρυθμούς.

Ζωοτροφές: Οκτώ μήνες μετά, οι κτηνοτρόφοι περιμένουν τα χρήματα

Ίσως το μεγαλύτερο οικονομικό πρόβλημα για όσους εξακολουθούν να διατηρούν τα κοπάδια τους είναι το κόστος διατροφής των ζώων.

Οι περιορισμοί στη βόσκηση και στις μετακινήσεις έχουν αναγκάσει πολλούς παραγωγούς να διατηρούν τα ζώα τους σε περιορισμένους χώρους και να αγοράζουν μεγαλύτερες ποσότητες ζωοτροφών.

Η οικονομική επιβάρυνση είναι καθημερινή.

Στις 12 Νοεμβρίου έγινε γνωστό ότι υπογράφηκε η Κοινή Υπουργική Απόφαση για την οικονομική ενίσχυση των κτηνοτρόφων που επλήγησαν από τα περιοριστικά μέτρα.

Το συνολικό διαθέσιμο κονδύλι ανέρχεται σε έως 53.773.996 ευρώ.

Για τη Λέσβο προβλέπεται ενίσχυση τόσο για αιγοπροβατοτρόφους όσο και για βοοτρόφους.

Τα ποσά φτάνουν έως:

• 14 ευρώ ανά επιλέξιμο αιγοπρόβατο.
• 120 ευρώ ανά επιλέξιμο βοοειδές.

Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια που πρέπει να γνωρίζουν οι παραγωγοί.

Τα 14 ευρώ δεν αντιστοιχούν αυτομάτως σε κάθε ζώο που εμφανίζεται στο μητρώο. Για την επιλεξιμότητα λαμβάνονται υπόψη συγκεκριμένα παραγωγικά κριτήρια, μεταξύ των οποίων η ετήσια παραγωγή γάλακτος.

Σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία για την εφαρμογή της απόφασης, το όριο των 100 κιλών ετήσιας γαλακτοπαραγωγής αποτελεί βασικό κριτήριο για την ενίσχυση των αιγοπροβάτων.

Παράλληλα, έχει αναδειχθεί το ζήτημα περίπου 70.000 αρνιών που εγκλωβίστηκαν κατά την πασχαλινή περίοδο και δεν καλύπτονται από τη συγκεκριμένη ενίσχυση.

Οι αιτήσεις προβλέπεται να ξεκινήσουν στις 19 Νοεμβρίου και να ολοκληρωθούν στις 3 Δεκεμβρίου 2026.

Η υπογραφή μιας ΚΥΑ είναι ένα βήμα. Δεν είναι όμως το ίδιο με την πίστωση των χρημάτων στους λογαριασμούς των κτηνοτρόφων.

«Χορτάσαμε υποσχέσεις» – Η οργή των παραγωγών μεγαλώνει

Στις 13 Νοεμβρίου ο Παλλεσβιακός Φορέας Πρωτογενούς Τομέα επανήλθε με ιδιαίτερα αιχμηρή ανακοίνωση προς την κυβέρνηση και την πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης.

Οι παραγωγοί καταγγέλλουν καθυστερήσεις στις πληρωμές και τονίζουν ότι οι έμποροι ζωοτροφών δεν μπορούν να περιμένουν επ' αόριστον.

Στην ανακοίνωσή τους αναφέρουν χαρακτηριστικά:

«Τα κοπάδια δεν τρώνε χαρτιά και σφραγίδες, ούτε οι έμποροι ζωοτροφών πληρώνονται με δελτία Τύπου και ημερομηνίες που συνεχώς μετατίθενται».

Ο Φορέας κάνει λόγο για οικονομική ασφυξία, επισημαίνοντας ότι οι αυξημένες ανάγκες σε ζωοτροφές και μεταφορικά έχουν φέρει πολλές εκμεταλλεύσεις στα όριά τους.

Το μήνυμα των παραγωγών είναι σαφές: χρειάζονται πραγματικές πληρωμές και όχι νέες ανακοινώσεις.

Νέα θετικά αποτελέσματα στις 10, 11 και 13 Νοεμβρίου

Η τελευταία εβδομάδα έφερε νέες εξελίξεις στην επιδημιολογική εικόνα.

Στις 10 και 11 Νοεμβρίου εξετάστηκαν συνολικά 52 δείγματα.

Τα αποτελέσματα ήταν:

• 50 αρνητικά.
• 2 θετικά στην Αγία Παρασκευή.

Στις 12 Νοεμβρίου εξετάστηκαν άλλα 15 δείγματα, τα οποία ήταν όλα αρνητικά.

Ωστόσο, στις 13 Νοεμβρίου καταγράφηκε ακόμη ένα θετικό αποτέλεσμα στην Αγία Παρασκευή, μαζί με 13 αρνητικά.

Η εικόνα των τελευταίων ημερών είναι επομένως:

Ημερομηνία	Αρνητικά	Θετικά
10-11 Νοεμβρίου	50	2
12 Νοεμβρίου	15	0
13 Νοεμβρίου	13	1
Σύνολο	78	3

Τα αποτελέσματα αυτά αφορούν τις συγκεκριμένες δειγματοληψίες και δεν αποτελούν συνολικό αριθμό κρουσμάτων ή μολυσμένων εκτροφών.

Το νέο θετικό αποτέλεσμα της 13ης Νοεμβρίου είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς δείχνει ότι η επιδημιολογική επιτήρηση πρέπει να συνεχιστεί.

Η Αγία Παρασκευή εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο της κρίσης.

Αχλαδόκαμπος Λάμπου Μύλων: Αντιδράσεις για τη θέση υγειονομικής ταφής

Μέσα στην κρίση προέκυψε και ένα νέο ζήτημα που αφορά τον Δήμο Μυτιλήνης.

Στις 30 Οκτωβρίου αποφασίστηκε η προσθήκη της θέσης Αχλαδόκαμπος, στην Κοινότητα Λάμπου Μύλων, στις θέσεις υγειονομικής ταφής νεκρών ζώων.

Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις στην τοπική κοινωνία, καθώς στην περιοχή δεν είχε καταγραφεί κρούσμα αφθώδους πυρετού.

Η τοπική κοινότητα εξέφρασε την αντίθεσή της, ζητώντας διευκρινίσεις για την επιλογή της συγκεκριμένης θέσης.

Το θέμα αναδεικνύει την ανάγκη για διαφάνεια, επιστημονική τεκμηρίωση και πλήρη ενημέρωση των κατοίκων πριν από αποφάσεις που αφορούν τη διαχείριση νεκρών ζώων.

Τι ζητά ο Δήμος Δυτικής Λέσβου

Σημαντική παρέμβαση υπήρξε και από τον Δήμο Δυτικής Λέσβου, το Δημοτικό Συμβούλιο του οποίου προχώρησε σε ομόφωνο ψήφισμα με επτά αιτήματα για τη στήριξη της κτηνοτροφίας.

Στο επίκεντρο βρίσκονται:

• Άμεσες και δίκαιες αποζημιώσεις.
• Επιδότηση ζωοτροφών.
• Επανεξέταση των περιορισμών στη λειτουργία των σφαγείων.
• Στήριξη των παραγωγών που έχασαν το ζωικό τους κεφάλαιο.
• Μέτρα για την ανασύσταση των κοπαδιών.
• Οικονομική ενίσχυση των πληττόμενων επιχειρήσεων.
• Σαφές χρονοδιάγραμμα για την επιστροφή στην κανονικότητα.

Το γεγονός ότι η τοπική αυτοδιοίκηση παρεμβαίνει με συγκεκριμένο πλαίσιο αιτημάτων δείχνει ότι το πρόβλημα έχει ξεπεράσει τα όρια μιας αποκλειστικά κτηνιατρικής διαχείρισης.

Δευτέρα 16 Νοεμβρίου: Νέο παναγροτικό συλλαλητήριο στη Μυτιλήνη

Οι αντιδράσεις αναμένεται να μεταφερθούν ξανά στους δρόμους.

Η Ομοσπονδία Αγροτικών Συλλόγων Λέσβου καλεί σε παναγροτικό συλλαλητήριο τη Δευτέρα 16 Νοεμβρίου, στις 11:30 το πρωί, στο λιμάνι της Μυτιλήνης.

Στην κινητοποίηση καλούνται να συμμετάσχουν αγρότες, κτηνοτρόφοι, μελισσοκόμοι και αλιείς.

Στα αιτήματα περιλαμβάνονται η επιδότηση ζωοτροφών και η στήριξη του πρωτογενούς τομέα.

Η κινητοποίηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία οι κτηνοτρόφοι περιμένουν να περάσουν από τις κυβερνητικές εξαγγελίες στην πραγματική καταβολή των ενισχύσεων.

Τι ισχύει με τα περιοριστικά μέτρα;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τη Λέσβο ως περιοχή επιζωοτίας και να εφαρμόζει το προβλεπόμενο ευρωπαϊκό πλαίσιο περιορισμών.

Η απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2026 αναθεώρησε τις απαγορευμένες ζώνες και τη διάρκεια των μέτρων προστασίας και επιτήρησης.

Η άρση των περιορισμών δεν μπορεί να γίνει αυτόματα επειδή για μερικές ημέρες δεν καταγράφονται θετικά αποτελέσματα.

Απαιτείται η εκπλήρωση των προβλεπόμενων υγειονομικών προϋποθέσεων και η αξιολόγηση της επιδημιολογικής κατάστασης από τις αρμόδιες αρχές.

Αυτό σημαίνει ότι οι παραγωγοί δεν έχουν ακόμη μπροστά τους μια συγκεκριμένη ημερομηνία επιστροφής στην κανονικότητα.

Η επόμενη ημέρα: Ποιος θα ξαναστήσει την κτηνοτροφία της Λέσβου;

Το μεγαλύτερο πρόβλημα ενδέχεται να φανεί ακόμη περισσότερο όταν περιοριστεί οριστικά η νόσος.

Η Λέσβος θα χρειαστεί ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ανασυγκρότησης της κτηνοτροφίας.

Οι εκτροφές που έχασαν τα κοπάδια τους θα πρέπει να μπορέσουν να αποκτήσουν ξανά ζωικό κεφάλαιο. Οι παραγωγοί θα χρειαστούν κεφάλαιο κίνησης, πρόσβαση σε ζωοτροφές και ουσιαστική οικονομική στήριξη.

Παράλληλα, θα πρέπει να αποκατασταθεί η λειτουργία των σφαγείων, η εμπορική δραστηριότητα και η εμπιστοσύνη στην τοπική παραγωγή.

Η ανασύσταση των κοπαδιών δεν είναι υπόθεση λίγων εβδομάδων. Χρειάζεται σχεδιασμό, χρήματα και επιστημονική καθοδήγηση.

Και κυρίως χρειάζεται ένα ξεκάθαρο σχέδιο από την Πολιτεία.

Τα ερωτήματα που ζητούν απαντήσεις

Οκτώ μήνες μετά την πρώτη εστία, υπάρχουν συγκεκριμένα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν δημόσια:

1. Πόσα ζώα έχουν θανατωθεί συνολικά μέχρι τις 13 Νοεμβρίου;
2. Πόσες κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις έχουν πληγεί;
3. Πόσα από τα 206 καταγεγραμμένα περιστατικά έχουν ολοκληρωθεί υγειονομικά;
4. Πόσα χρήματα έχουν πράγματι καταβληθεί στους κτηνοτρόφους;
5. Πότε θα πληρωθούν οι ενισχύσεις για τις ζωοτροφές;
6. Πόσοι παραγωγοί μένουν εκτός της νέας ενίσχυσης λόγω των κριτηρίων;
7. Πότε θα αποκατασταθεί η κανονική λειτουργία των σφαγείων;
8. Ποιο είναι το σχέδιο για την ανασύσταση των κοπαδιών;
9. Πότε θα μπορέσει η Λέσβος να επιστρέψει σε καθεστώς κανονικής κτηνοτροφικής δραστηριότητας;

Οι απαντήσεις δεν αφορούν μόνο τους κτηνοτρόφους. Αφορούν ολόκληρη την οικονομία του νησιού.

Η Λέσβος δεν χρειάζεται άλλες υποσχέσεις – Χρειάζεται σχέδιο και πράξεις

Η εικόνα της 13ης Νοεμβρίου δεν αφήνει περιθώρια για πανηγυρισμούς.

Τα 15 αρνητικά αποτελέσματα της 12ης Νοεμβρίου έδωσαν μια μικρή ανάσα, όμως το νέο θετικό αποτέλεσμα της επόμενης ημέρας στην Αγία Παρασκευή επιβεβαίωσε ότι η μάχη με τον αφθώδη πυρετό συνεχίζεται.

Η επιζωοτία έχει ήδη αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην κτηνοτροφία της Λέσβου. Χιλιάδες ζώα χάθηκαν, εκμεταλλεύσεις βρέθηκαν σε αδιέξοδο και οι οικονομικές συνέπειες εξακολουθούν να επιβαρύνουν την τοπική παραγωγή.

Η κυβέρνηση καλείται πλέον να δώσει συγκεκριμένες απαντήσεις για τις αποζημιώσεις, τις ζωοτροφές, τα σφαγεία και την ανασύσταση των κοπαδιών.

Γιατί η αντιμετώπιση μιας επιζωοτίας δεν ολοκληρώνεται όταν σταματήσουν τα θετικά δείγματα. Ολοκληρώνεται όταν οι άνθρωποι που έχασαν τη δουλειά και το εισόδημά τους μπορούν να ξανασταθούν στα πόδια τους.

Ο αφθώδης πυρετός μπορεί κάποια στιγμή να φύγει από τη Λέσβο. Το ερώτημα είναι πόση από την κτηνοτροφία του νησιού θα έχει απομείνει μέχρι τότε.