1912 | Η Λεσβιακή Φάλαγγα: Οι 210 Λέσβιοι της Αμερικής που επέστρεψαν για να πολεμήσουν για την ελευθερία της πατρίδας τους

Από τη Νέα Υόρκη στη Λέσβο του 1912: Η συγκρότηση ενός ιδιαίτερου εθελοντικού στρατιωτικού σώματος, η μάχη του Κλαπάδου, η παρουσία στο Πλωμάρι και η συνέχιση της πολεμικής δράσης στη Μακεδονία.

Τον Οκτώβριο του 1912, την ώρα που ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος είχε ήδη ξεκινήσει και η Ελλάδα βρισκόταν σε πολεμική κινητοποίηση, μια ομάδα Λέσβιων μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες αποφάσισε να αφήσει πίσω της τη ζωή που είχε δημιουργήσει στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού και να επιστρέψει στην ιδιαίτερη πατρίδα της. Δεν επρόκειτο για μια απλή επιστροφή μεταναστών. Οι άνθρωποι αυτοί οργανώθηκαν, εξοπλίστηκαν και συγκρότησαν ένα εθελοντικό στρατιωτικό σώμα με έναν συγκεκριμένο σκοπό: να συμμετάσχει στην απελευθέρωση της Λέσβου.

Ήταν η Λεσβιακή Φάλαγγα, ένα σώμα 210 ανδρών λεσβιακής καταγωγής, που δημιουργήθηκε στη Νέα Υόρκη στις 31 Οκτωβρίου 1912. Η ιστορία της δεν περιορίζεται μόνο στις ημέρες της απελευθέρωσης. Περιλαμβάνει την οργάνωση της αποστολής στην Αμερική, το υπερατλαντικό ταξίδι, την ένταξή της στον ελληνικό στρατό, τη συμμετοχή στις επιχειρήσεις στη Λέσβο και τη μετακίνησή της στη Μακεδονία το 1913.

Η ίδρυση στη Νέα Υόρκη και ο Πλωμαρίτης που οργάνωσε την αποστολή

Ιδρυτής της Λεσβιακής Φάλαγγας ήταν ο Ευστράτιος Ιωάννου Αθανασιάδης, εύπορος Ελληνοαμερικανός με καταγωγή από το Πλωμάρι.

Η συγκρότηση του σώματος έγινε στις 31 Οκτωβρίου 1912 στη Νέα Υόρκη, λίγες εβδομάδες μετά την έναρξη του πολέμου μεταξύ της Ελλάδας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η πρωτοβουλία είχε συγκεκριμένο οργανωτικό χαρακτήρα. Δεν επρόκειτο απλώς για εθελοντές που θα έφταναν στην Ελλάδα και θα περίμεναν να τους ανατεθεί κάποια αποστολή. Στόχος ήταν να συγκροτηθεί ένα οργανωμένο στρατιωτικό τμήμα, με στολή, οπλισμό, πολεμοφόδια και στρατιωτική εκπαίδευση, το οποίο θα μπορούσε να ενταχθεί στις επιχειρήσεις του ελληνικού στρατού.

Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε ο Αριστείδης Κυριαζής, βασισμένος στη μελέτη της Κωνσταντίνας Βάκκα-Κυριαζή, ο Αθανασιάδης εξηγούσε σε συνέντευξή του στην αμερικανική εφημερίδα New York Herald, στις 28 Δεκεμβρίου 1912, ότι πολλοί από τους άνδρες είχαν εγκαταλείψει τη Λέσβο για να αποφύγουν τη στρατιωτική θητεία στον οθωμανικό στρατό και τις πιέσεις της οθωμανικής διοίκησης.

Όπως περιέγραφε, οι περισσότεροι είχαν αφήσει πίσω τους εργασία και επαγγελματικές θέσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, προκειμένου να επιστρέψουν και να πολεμήσουν για τον τόπο καταγωγής τους.

Τα έξοδα του ταξιδιού και του πολέμου τα ανέλαβαν οι ίδιοι

Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Λεσβιακής Φάλαγγας ήταν ο τρόπος με τον οποίο οργανώθηκε οικονομικά.

Οι εθελοντές δεν ταξίδεψαν με την προοπτική να καλύψει το ελληνικό κράτος όλα τα έξοδά τους. Σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές, οι ίδιοι και οι συμπατριώτες τους στην Αμερική ανέλαβαν το κόστος των εισιτηρίων, του στρατιωτικού ρουχισμού και του οπλισμού, καθώς και των αναγκών της αποστολής.

Η πρόθεση ήταν να παραδοθεί στην ελληνική κυβέρνηση ένα έτοιμο στρατιωτικό σώμα, το οποίο θα μπορούσε να αξιοποιηθεί επιχειρησιακά χωρίς να απαιτηθεί από το κράτος να οργανώσει από την αρχή την εκπαίδευση, τον εξοπλισμό και τη συντήρησή του.

Η οικονομική αυτονομία αποτελούσε βασικό μέρος του σχεδιασμού. Οι οργανωτές ήθελαν, μάλιστα, να συνεχίσουν να υποστηρίζουν τους εθελοντές από την Αμερική και μετά την αναχώρησή τους.

Από την Αμερική στη Μυτιλήνη

Η αποστολή ταξίδεψε από τις Ηνωμένες Πολιτείες προς την Ελλάδα με υπερατλαντικό πλοίο. Το ταξίδι ήταν πολυήμερο και, σύμφωνα με τις σχετικές δημοσιεύσεις, διήρκεσε περίπου δεκαπέντε ημέρες.

Η Λεσβιακή Φάλαγγα έφτασε στην Ελλάδα και στη συνέχεια οργανώθηκε για να αναλάβει την αποστολή της στο νησί.

Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, οι εθελοντές αποβιβάστηκαν στη Μυτιλήνη στις 28 Νοεμβρίου 1912. Η άφιξή τους έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από τους κατοίκους.

Η ημερομηνία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η πόλη της Μυτιλήνης είχε ήδη απελευθερωθεί από τις 8 Νοεμβρίου. Η Λεσβιακή Φάλαγγα, επομένως, δεν συμμετείχε στην αρχική απόβαση και στην απελευθέρωση της πόλης. Η βασική πολεμική αποστολή της συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις στο εσωτερικό του νησιού και την ολοκλήρωση της απελευθέρωσης της Λέσβου.

Η ένταξη στον ελληνικό στρατό και ο 37ος λόχος

Η Λεσβιακή Φάλαγγα δεν έδρασε ως ανεξάρτητη στρατιωτική δύναμη έξω από την ελληνική στρατιωτική διοίκηση.

Εντάχθηκε ως 37ος λόχος στο 7ο Έμπεδο Πεζικό Σύνταγμα. Διοικητής της ήταν ο υπολοχαγός πεζικού Περικλής Δρίτσας, ενώ στην Ελλάδα τη συνόδευσε ο Εμμανουήλ Μαρινάκης, ο οποίος είχε αναλάβει καθήκοντα εκπαιδευτή και υποδιοικητή.

Η ένταξη αυτή έδωσε στη Φάλαγγα συγκεκριμένη θέση στην ελληνική στρατιωτική οργάνωση και επέτρεψε τη συμμετοχή της στις επιχειρήσεις υπό τις διαταγές της στρατιωτικής διοίκησης.

Η ιστορική σημασία της δεν βρίσκεται μόνο στο γεγονός ότι οι άνδρες της επέστρεψαν από την Αμερική. Βρίσκεται και στο ότι συγκροτήθηκαν ως οργανωμένη στρατιωτική μονάδα, με σαφή αποστολή και στρατιωτική υπαγωγή.

Η μάχη του Κλαπάδου και η ολοκλήρωση της απελευθέρωσης

Η σημαντικότερη πολεμική αποστολή της Λεσβιακής Φάλαγγας συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις εναντίον των οθωμανικών δυνάμεων στην περιοχή της Καλλονής και του Κλαπάδου.

Μετά την απελευθέρωση της Μυτιλήνης στις 8 Νοεμβρίου 1912, οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις συνέχισαν τις επιχειρήσεις προς το εσωτερικό της Λέσβου. Οι οθωμανικές δυνάμεις εξακολουθούσαν να διατηρούν παρουσία σε περιοχές του νησιού, με την τελική αναμέτρηση να πραγματοποιείται στην περιοχή του Κλαπάδου.

Οι επιχειρήσεις εξελίχθηκαν από τις 5 έως τις 8 Δεκεμβρίου 1912. Στις 8 Δεκεμβρίου, στο ύψωμα Πετσοφάς, υπογράφηκε το πρωτόκολλο παράδοσης των οθωμανικών στρατευμάτων.

Η Λεσβιακή Φάλαγγα συμμετείχε μαζί με τις ελληνικές δυνάμεις σε αυτή την εκστρατεία. Η συμβολή της ήταν μέρος της συνολικής στρατιωτικής προσπάθειας που οδήγησε στην παράδοση των οθωμανικών δυνάμεων και στην ολοκλήρωση της απελευθέρωσης της Λέσβου.

Είναι σημαντικό να διακρίνεται η 8η Νοεμβρίου, που σηματοδοτεί την απελευθέρωση της Μυτιλήνης, από την 8η Δεκεμβρίου, όταν ολοκληρώθηκε η στρατιωτική επιχείρηση στο νησί με την παράδοση στον Κλαπάδο.

Από το πεδίο της μάχης στην ασφάλεια του νησιού

Η αποστολή της Φάλαγγας δεν ολοκληρώθηκε με την παράδοση των οθωμανικών δυνάμεων.

Οι εθελοντές παρέμειναν στη Λέσβο και ανέλαβαν καθήκοντα πολιτοφυλακής και αστυνόμευσης, συμβάλλοντας στη διατήρηση της τάξης κατά τη μεταβατική περίοδο που ακολούθησε την απελευθέρωση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η παρουσία της στο Πλωμάρι. Σύμφωνα με την καταγραφή της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, ο διοικητής Περικλής Δρίτσας μετέβη στην περιοχή ως στρατιωτικός διοικητής, ενώ 65 εθελοντές παρέμειναν εκεί ως πολιτοφύλακες.

Οι υπόλοιποι άνδρες τοποθετήθηκαν σε κοντινά χωριά.

Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η Φάλαγγα δεν είχε μόνο πολεμικό ρόλο. Μετά την παράδοση των οθωμανικών δυνάμεων, συμμετείχε και στην προσπάθεια εγκαθίδρυσης συνθηκών ασφάλειας και διοικητικής ομαλότητας στο νησί.

Η αναχώρηση για τη Μακεδονία το 1913

Η δράση της Λεσβιακής Φάλαγγας δεν περιορίστηκε στη Λέσβο.

Στις 24 Ιουλίου 1913, αφού είχε ολοκληρώσει τα καθήκοντά της στο νησί, αναχώρησε για τη Θεσσαλονίκη, προκειμένου να συνεχίσει τη συμμετοχή της στις πολεμικές επιχειρήσεις στο μακεδονικό μέτωπο.

Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή, οι άνδρες της ανέλαβαν αρχικά καθήκοντα φρούρησης στην Καβάλα.

Η μετακίνηση αυτή αποτυπώνει τη συνέχεια της αποστολής τους. Οι εθελοντές που είχαν οργανωθεί στη Νέα Υόρκη για την απελευθέρωση της ιδιαίτερης πατρίδας τους παρέμειναν ενεργοί στις πολεμικές εξελίξεις της περιόδου.

Μάλιστα, σύμφωνα με τις δημοσιευμένες ιστορικές αναφορές, ορισμένοι από τους άνδρες της Φάλαγγας συμμετείχαν αργότερα και στη Μικρασιατική Εκστρατεία, μέχρι το 1922.

Οι 210 άνδρες και η προσπάθεια να μη χαθούν τα ονόματά τους

Για πολλά χρόνια η ιστορία της Λεσβιακής Φάλαγγας παρέμενε γνωστή κυρίως μέσα από γενικές αναφορές. Η πλήρης καταγραφή των ανθρώπων που συμμετείχαν σε αυτήν απαιτούσε συστηματική έρευνα.

Καθοριστική υπήρξε η εργασία της Κωνσταντίνας Βάκκα-Κυριαζή, η οποία συγκέντρωσε στοιχεία για την ίδρυση, την οργάνωση και τη δράση της Φάλαγγας.

Η έρευνα αξιοποίησε δημοσιεύματα του ελληνικού και του ξένου Τύπου, αρχειακό υλικό και στρατολογικά μητρώα. Μέσα από αυτή τη διαδικασία καταρτίστηκε αλφαβητικός κατάλογος των 210 εθελοντών, ενώ συγκεντρώθηκαν στοιχεία για τα πατρώνυμα και τους τόπους καταγωγής τους.

Η μελέτη της εκδόθηκε το 2018 από τις εκδόσεις ΜΥΘΟΣ με τίτλο «Η Λεσβιακή Φάλαγγα» και περιλαμβάνει 32 κεφάλαια, καλύπτοντας την πορεία του σώματος από την ίδρυσή του στην Αμερική μέχρι τη δράση του στην Ελλάδα και τη διάλυσή του.

Τα ονοματεπώνυμα των 210 εθελοντών και της εννεαμελούς Κεντρικής Οργανωτικής Επιτροπής αποτυπώθηκαν και στο μνημείο της Λεσβιακής Φάλαγγας στο Πλωμάρι.

Το μνημείο στο Πλωμάρι και η ιστορική σημαία

Η μνήμη των εθελοντών τιμήθηκε με την ανέγερση μνημείου στο Πλωμάρι, την ιδιαίτερη πατρίδα του ιδρυτή της Φάλαγγας, Ευστράτιου Αθανασιάδη.

Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου πραγματοποιήθηκαν τον Νοέμβριο του 2018, με χαραγμένα τα ονόματα των 210 εθελοντών και των μελών της οργανωτικής επιτροπής.

Παράλληλα, σημαντικό ιστορικό τεκμήριο αποτελεί η σημαία της Λεσβιακής Φάλαγγας. Το 2018 η Εταιρεία Λεσβιακών Μελετών παρέδωσε επίσημα την ιστορική σημαία στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου. Σύμφωνα με την Περιφέρεια, φυλάσσεται στην κεντρική αίθουσα συνεδριάσεων της έδρας της.

Η σημαία και το μνημείο αποτελούν δύο υλικά σημεία αναφοράς για την ιστορία ενός σώματος που δημιουργήθηκε στην Αμερική, έφτασε στη Λέσβο και συμμετείχε σε μια από τις σημαντικότερες περιόδους της νεότερης ιστορίας του νησιού.

Μια διαφορετική ιστορία της απελευθέρωσης

Η ιστορία της Λεσβιακής Φάλαγγας υπενθυμίζει ότι η απελευθέρωση της Λέσβου το 1912 δεν ήταν αποτέλεσμα μόνο των επιχειρήσεων του ελληνικού στόλου και των τακτικών στρατιωτικών μονάδων.

Στην προσπάθεια αυτή συμμετείχαν και άνθρωποι που είχαν μεταναστεύσει, είχαν δημιουργήσει μια νέα ζωή μακριά από τον τόπο τους και επέλεξαν να επιστρέψουν όταν η ιστορική συγκυρία τούς κάλεσε.

Οι 210 εθελοντές δεν ήρθαν απλώς για να παρακολουθήσουν την απελευθέρωση της πατρίδας τους. Οργανώθηκαν, πλήρωσαν οι ίδιοι μεγάλο μέρος των εξόδων τους, εντάχθηκαν στον ελληνικό στρατό, συμμετείχαν στις επιχειρήσεις του Κλαπάδου και παρέμειναν στο νησί για την ασφάλεια και την ομαλότητα της επόμενης ημέρας.

Η πορεία τους συνεχίστηκε στη Μακεδονία και, για ορισμένους, στα γεγονότα της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, η Λεσβιακή Φάλαγγα παραμένει ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της ιστορίας του 1912. Μια ιστορία που συνδέει τη Λέσβο με την ελληνική ομογένεια της Αμερικής και αναδεικνύει τη συμμετοχή των μεταναστών στον αγώνα για την απελευθέρωση του τόπου καταγωγής τους.

Το παρόν αφιέρωμα αποτελεί δημοσιογραφική έρευνα και σύνθεση του LesvosPost.com. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του συνόλου ή μέρους του χωρίς σαφή αναφορά ως πηγή στο LesvosPost.com και ενεργό σύνδεσμο προς το πρωτότυπο δημοσίευμα.