Παραμονή 28ης Οκτωβρίου: Η Λέσβος πριν από το μεγάλο «Όχι» – Οι φόβοι, οι αποχαιρετισμοί και όσα έζησαν οι Μυτιληνιοί το 1940

Λίγες ώρες πριν από την ιταλική εισβολή, κανείς στη Λέσβο δεν μπορούσε να γνωρίζει πόσο θα άλλαζε η ζωή του. Οι μαρτυρίες της εποχής περιγράφουν την ανησυχία που είχε ήδη απλωθεί στο νησί, τις πρώτες ελλείψεις στα τρόφιμα και τους στρατιώτες που αναχωρούσαν από το λιμάνι της Μυτιλήνης για το μέτωπο.

Υπάρχουν ημερομηνίες που γράφονται στην Ιστορία μέσα σε λίγες ώρες, αλλά οι συνέπειές τους ακολουθούν ολόκληρες γενιές.

Η 28η Οκτωβρίου 1940 είναι μία από αυτές.

Σήμερα, η επέτειος συνδέεται με τις παρελάσεις, τις σημαίες και το ιστορικό «Όχι». Για τους ανθρώπους, όμως, που ζούσαν στην Ελλάδα εκείνο το φθινόπωρο, ο πόλεμος δεν ήταν ακόμη μια σελίδα σε σχολικό βιβλίο. Ήταν μια απειλή που πλησίαζε, μια είδηση που μπορούσε να αλλάξει τα πάντα και ένας αποχωρισμός που κανείς δεν ήξερε πότε θα τελείωνε.

Στη Λέσβο, οι τελευταίες ημέρες πριν από την ιταλική εισβολή είχαν ήδη δημιουργήσει ένα κλίμα ανησυχίας. Και οι μαρτυρίες από τη Μυτιλήνη αποκαλύπτουν πώς ένα μεγάλο ιστορικό γεγονός πέρασε από τις διεθνείς εξελίξεις στην καθημερινότητα των κατοίκων του νησιού.

Η ανησυχία είχε αρχίσει από τον Αύγουστο

Η ιταλική επίθεση δεν ήρθε σε ένα εντελώς απροειδοποίητο περιβάλλον.

Στις 15 Αυγούστου 1940, το ελληνικό καταδρομικό «Έλλη» τορπιλίστηκε στο λιμάνι της Τήνου, κατά τη διάρκεια των εορτασμών για την Κοίμηση της Θεοτόκου. Η επίθεση πραγματοποιήθηκε από ιταλικό υποβρύχιο, σε μια περίοδο κατά την οποία η επιθετική πολιτική του καθεστώτος του Μπενίτο Μουσολίνι στην Ανατολική Μεσόγειο προκαλούσε αυξανόμενη ανησυχία.

Η Ελλάδα βρισκόταν τότε υπό τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά, η οποία είχε εγκαθιδρυθεί το 1936. Παρά τους περιορισμούς στην πολιτική ζωή και την ελευθερία του Τύπου, η ένταση στις σχέσεις με την Ιταλία γινόταν ολοένα πιο αισθητή.

Στη Λέσβο, όπως και στην υπόλοιπη χώρα, η πιθανότητα πολέμου έπαψε σταδιακά να μοιάζει με ένα μακρινό ενδεχόμενο.

Οι μαρτυρίες που έχουν συγκεντρωθεί για τις ημέρες εκείνες περιγράφουν μια κοινωνία που παρακολουθούσε με ανησυχία τις εξελίξεις, χωρίς να γνωρίζει πότε και με ποιον τρόπο θα εκδηλωνόταν η σύγκρουση.

Το πρωινό που άλλαξε την Ιστορία

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι επέδωσε στον Ιωάννη Μεταξά τελεσίγραφο με απαιτήσεις που ουσιαστικά θα επέτρεπαν στις ιταλικές δυνάμεις να καταλάβουν στρατηγικά σημεία της Ελλάδας.

Η ελληνική κυβέρνηση αρνήθηκε να αποδεχθεί τις απαιτήσεις και λίγες ώρες αργότερα οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν από την Αλβανία, την οποία η Ιταλία είχε καταλάβει από το 1939.

Ο πόλεμος είχε αρχίσει.

Η είδηση έφτασε και στη Μυτιλήνη, όπου η καθημερινότητα των κατοίκων άλλαξε απότομα. Οι συζητήσεις στράφηκαν στις εξελίξεις στο μέτωπο, ενώ η επιστράτευση έφερε την αναστάτωση σε χιλιάδες οικογένειες.

Για πολλούς ανθρώπους, η πρώτη σκέψη δεν αφορούσε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις ή τις πολιτικές αποφάσεις. Αφορούσε τον γιο, τον αδελφό ή τον σύζυγο που θα έπρεπε να φύγει για τον πόλεμο.

«Θα τελειώσει γρήγορα»; Οι εκτιμήσεις που διαψεύστηκαν

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές των μαρτυριών για τη Λέσβο αφορά τις εκτιμήσεις που διατυπώνονταν τις πρώτες ώρες του πολέμου.

Στο ιστορικό υλικό που δημοσίευσε η ΕΡΤ, μέσα από τα βιβλία του Δημήτρη Σαραντάκου και των Π. Κεμερλή και Α. Πολυχρονιάδη, καταγράφονται απόψεις ανθρώπων που θεωρούσαν ότι η σύγκρουση θα ήταν σύντομη.

Η χαρακτηριστική φράση «Θα πέσουν μερικές ντουφεκιές για την τιμή των όπλων κι όλα θα τελειώσουν σε λίγες μέρες» αποτυπώνει αυτή την εκτίμηση.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, αποδείχθηκε εντελώς διαφορετική.

Ο ελληνικός στρατός όχι μόνο απέκρουσε την ιταλική επίθεση, αλλά προχώρησε σε αντεπίθεση και κατέλαβε περιοχές της Βόρειας Ηπείρου. Ο πόλεμος συνεχίστηκε μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, ενώ η γερμανική εισβολή τον Απρίλιο του 1941 οδήγησε τελικά στην Κατοχή της χώρας.

Η μαρτυρία έχει ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο: θυμίζει ότι η Ιστορία δεν γράφεται πάντοτε όπως την προβλέπουν εκείνοι που βρίσκονται σε θέσεις εξουσίας.

Το λιμάνι της Μυτιλήνης και οι αποχαιρετισμοί που έμειναν στη μνήμη

Αν υπάρχει μία εικόνα που αποτυπώνει το τοπικό αποτύπωμα της 28ης Οκτωβρίου, αυτή είναι οι αναχωρήσεις των στρατιωτών από το λιμάνι της Μυτιλήνης.

Οι Λέσβιοι που επιστρατεύονταν συγκεντρώνονταν πριν από την επιβίβασή τους στα πλοία που θα τους μετέφεραν προς το μέτωπο.

Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες που δημοσίευσε η ΕΡΤ, οι αναχωρήσεις συνοδεύονταν από αποχαιρετιστήριες παρελάσεις στην προκυμαία. Οι στρατιώτες επιβιβάζονταν στα επιταγμένα πλοία «Μαίρη Μ.» και «Αρντένα», ενώ συγγενείς και κάτοικοι τούς αποχαιρετούσαν με ευχές για νίκη και επιστροφή.

Μια από τις μαρτυρίες περιγράφει τον λόχο του λοχαγού Γιάννη Κούρδαλου να περνά από την προκυμαία τραγουδώντας, με λουλούδια πικροδάφνης στις κάννες των όπλων.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνει τον ενθουσιασμό της στιγμής, αλλά και την αβεβαιότητα που κρυβόταν πίσω από τους αποχαιρετισμούς.

Οι άνθρωποι που βρίσκονταν στο λιμάνι δεν μπορούσαν να γνωρίζουν πόσο θα διαρκούσε ο πόλεμος ή πόσοι από τους στρατιώτες που έφευγαν θα επέστρεφαν.

Για αρκετές οικογένειες, ο αποχαιρετισμός αυτός θα έμενε για πάντα χαραγμένος στη μνήμη.

Ο πόλεμος έφτασε και στα σπίτια των κατοίκων

Οι συνέπειες του πολέμου δεν περιορίστηκαν στην επιστράτευση.

Οι ιστορικές μαρτυρίες αναφέρουν ότι μετά την έναρξη των εχθροπραξιών εμφανίστηκαν ελλείψεις σε βασικά τρόφιμα, μεταξύ των οποίων το ρύζι και η ζάχαρη.

Ορισμένοι κάτοικοι επιχείρησαν να αποθηκεύσουν προμήθειες, φοβούμενοι ότι η κατάσταση θα χειροτέρευε. Οι αρχές προσπάθησαν να περιορίσουν τη συγκέντρωση τροφίμων, χωρίς να εξαλείψουν πλήρως το φαινόμενο.

Την ίδια στιγμή, η προσοχή της κοινωνίας ήταν στραμμένη στο μέτωπο. Οι οικογένειες περίμεναν νέα από τους δικούς τους ανθρώπους και οι κάτοικοι προσπαθούσαν να συμβάλουν στην υποστήριξη των στρατιωτών.

Στην Ελλάδα, γυναίκες και εθελοντές συμμετείχαν σε προσπάθειες συγκέντρωσης και αποστολής εφοδίων, ενώ η ανάγκη για ζεστά ρούχα έγινε ιδιαίτερα πιεστική καθώς ο χειμώνας έφτανε στα βουνά της Αλβανίας.

Ο πόλεμος είχε πλέον περάσει από τις εφημερίδες και τις ραδιοφωνικές ανακοινώσεις μέσα στην καθημερινότητα των ανθρώπων.

Από το «Όχι» στην Κατοχή

Η ελληνική αντίσταση στην ιταλική εισβολή αποτέλεσε την αρχή μιας δύσκολης πολεμικής περιόδου.

Η γερμανική επίθεση τον Απρίλιο του 1941 οδήγησε στην κατάληψη της Ελλάδας, ενώ η Λέσβος πέρασε επίσης υπό γερμανική κατοχή τον Μάιο του ίδιου έτους.

Για το νησί, η περίοδος που άρχισε με τον ενθουσιασμό της επιστράτευσης και την ελπίδα της νίκης θα εξελισσόταν σε χρόνια στερήσεων, διώξεων και αγώνα για επιβίωση.

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της ιστορίας του 1940: η επέτειος δεν αφορά μόνο την άρνηση απέναντι σε ένα τελεσίγραφο. Αφορά και όσα ακολούθησαν, τις θυσίες των στρατιωτών, τις δυσκολίες των οικογενειών και την αντίσταση των ανθρώπων απέναντι στην Κατοχή.

Η Λέσβος θυμάται

Παραμονή της 28ης Οκτωβρίου, η ιστορία της Λέσβου μάς επιστρέφει σε μια εποχή κατά την οποία το μέλλον ήταν αβέβαιο και οι αποφάσεις των λίγων επηρέαζαν τη ζωή των πολλών.

Οι στρατιώτες που αναχωρούσαν από το λιμάνι, οι συγγενείς που τους αποχαιρετούσαν, οι άνθρωποι που προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν τρόφιμα και εκείνοι που περίμεναν νέα από το μέτωπο αποτελούν το ανθρώπινο πρόσωπο μιας μεγάλης ιστορικής στιγμής.

Σήμερα, οι παρελάσεις και οι επετειακές εκδηλώσεις υπενθυμίζουν το μήνυμα της 28ης Οκτωβρίου. Οι ιστορικές μαρτυρίες, όμως, προσφέρουν κάτι ακόμη: τη δυνατότητα να κατανοήσουμε πώς βίωσαν οι άνθρωποι εκείνη την ημέρα και τι ακολούθησε για τους ίδιους και τις οικογένειές τους.