28η Οκτωβρίου 1940 στη Λέσβο: Ο αποχαιρετισμός στο λιμάνι, οι στρατιώτες που έφυγαν και οι 296 νέοι που δεν επέστρεψαν

Πίσω από τις επετειακές εικόνες και τις σχολικές παρελάσεις κρύβεται μια λιγότερο γνωστή ιστορία για τη Λέσβο. Η επιστράτευση, οι αποχαιρετισμοί στην προκυμαία της Μυτιλήνης, η αγωνία των οικογενειών και η πορεία των Λέσβιων στρατιωτών στα βουνά της Ηπείρου.

Η 28η Οκτωβρίου 1940 δεν ήταν απλώς μια ημερομηνία που θα περνούσε στην Ιστορία. Για τη Λέσβο ήταν η αρχή ενός μεγάλου αποχωρισμού. Άνδρες εγκατέλειπαν τα σπίτια τους, οικογένειες έμεναν πίσω και το λιμάνι της Μυτιλήνης γινόταν το σημείο από το οποίο ξεκινούσε μια διαδρομή προς το μέτωπο, με άγνωστη κατάληξη για πολλούς.

Η ιστορία του Έπους του 1940 είναι γνωστή σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η συμμετοχή, όμως, των κατοίκων της Λέσβου και όσα συνέβησαν στο νησί εκείνες τις ημέρες αποτελούν ένα ξεχωριστό κεφάλαιο, που αξίζει να θυμόμαστε όχι μόνο στις επετείους, αλλά και στην καθημερινότητά μας.

Η Λέσβος πριν από το «Όχι»: Η ανησυχία είχε ήδη φτάσει στο νησί

Το καλοκαίρι του 1940 η κατάσταση στην Ελλάδα γινόταν ολοένα πιο ανησυχητική. Η ιταλική επιθετικότητα είχε ήδη δώσει σαφή δείγματα γραφής, με κορυφαίο γεγονός τον τορπιλισμό του καταδρομικού «Έλλη» στην Τήνο, στις 15 Αυγούστου.

Η επίθεση, που πραγματοποιήθηκε από ιταλικό υποβρύχιο, ενίσχυσε την ανησυχία για το ενδεχόμενο πολέμου. Στη Λέσβο, ένα νησί του ανατολικού Αιγαίου με ιδιαίτερη γεωγραφική θέση, η διεθνής κρίση δεν μπορούσε να αντιμετωπίζεται ως μια μακρινή υπόθεση.

Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες που έχουν δημοσιευτεί από την ΕΡΤ, οι κάτοικοι της Μυτιλήνης παρακολουθούσαν με ανησυχία τις εξελίξεις, ενώ η πιθανότητα σύγκρουσης με την Ιταλία είχε ήδη αρχίσει να συζητείται ανοιχτά.

Το πολιτικό κλίμα, άλλωστε, ήταν σύνθετο. Η Ελλάδα βρισκόταν υπό τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά από το 1936, σε μια περίοδο κατά την οποία η δημόσια έκφραση και ο Τύπος υπόκεινταν σε περιορισμούς.

Η κήρυξη του πολέμου θα έφερνε στην επιφάνεια όχι μόνο το εθνικό αίσθημα, αλλά και τις αντιθέσεις που υπήρχαν μέσα στην ελληνική κοινωνία.

Το πρωινό της 28ης Οκτωβρίου και η αντίδραση των Μυτιληνιών

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι επέδωσε στον Ιωάννη Μεταξά το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης. Η Ελλάδα αρνήθηκε να δεχτεί τις απαιτήσεις της Ιταλίας και οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα.

Η είδηση του πολέμου έφτασε και στη Μυτιλήνη, αλλάζοντας μέσα σε λίγες ώρες την καθημερινότητα των κατοίκων.

Στο βιβλίο του Δημήτρη Σαραντάκου «Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης», όπως παρουσιάζεται σε δημοσίευμα της ΕΡΤ, περιγράφεται η αντίδραση των κατοίκων μέσα από προσωπικές αναμνήσεις εκείνων των ημερών.

Το ραδιόφωνο μετέδιδε ανακοινώσεις, δημοτικά τραγούδια και εμβατήρια. Στους χώρους εργασίας, οι συζητήσεις είχαν στραφεί αποκλειστικά στον πόλεμο, ενώ στους δρόμους της πόλης επικρατούσε έντονη κινητικότητα.

Οι μαρτυρίες περιγράφουν έναν κόσμο που, παρά την αβεβαιότητα, αντιμετώπισε την είδηση της εισβολής με αποφασιστικότητα και προσμονή για την έκβαση του πολέμου.

Δεν έλειπαν, ωστόσο, οι διαφορετικές εκτιμήσεις για το τι επρόκειτο να ακολουθήσει. Όπως καταγράφεται στις ίδιες πηγές, ορισμένοι τοπικοί παράγοντες θεωρούσαν ότι η σύγκρουση θα τελείωνε γρήγορα, υποτιμώντας τη διάρκεια και το μέγεθος της δοκιμασίας που περίμενε τη χώρα.

Η Ιστορία θα αποδεικνυόταν πολύ πιο σκληρή από τις προβλέψεις τους.

Η επιστράτευση και ο αποχαιρετισμός στην προκυμαία

Για τις οικογένειες της Λέσβου, ο πόλεμος απέκτησε πολύ γρήγορα συγκεκριμένα πρόσωπα.

Ήταν οι γιοι που έπρεπε να φύγουν, οι σύζυγοι που αποχαιρετούσαν τις γυναίκες τους, οι πατέρες που άφηναν πίσω παιδιά και οι μητέρες που περίμεναν να μάθουν νέα από το μέτωπο.

Η γενική επιστράτευση της 28ης Οκτωβρίου κορύφωσε την κινητοποίηση των ανδρών του νησιού. Ωστόσο, η προετοιμασία είχε ξεκινήσει νωρίτερα, καθώς μονάδες του 22ου Συντάγματος Πεζικού, στο οποίο υπηρετούσαν Λέσβιοι και Λημνιοί, είχαν ήδη κινητοποιηθεί.

Οι αναχωρήσεις των στρατιωτών από τη Μυτιλήνη συνοδεύονταν από συγκεντρώσεις και αποχαιρετισμούς στην προκυμαία.

Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές που δημοσιεύτηκαν στον Τύπο, οι στρατιώτες περνούσαν από τους δρόμους της πόλης πριν επιβιβαστούν στα πλοία, ενώ συγγενείς και κάτοικοι τούς αποχαιρετούσαν με ευχές για νίκη και επιστροφή.

Τα επιβατικά πλοία της γραμμής, μεταξύ των οποίων τα «Μαίρη Μ.» και «Αρντένα», χρησιμοποιήθηκαν για τη μεταφορά στρατιωτών, έχοντας προσαρμοστεί στις ανάγκες της πολεμικής περιόδου.

Εικόνες από εκείνες τις αναχωρήσεις αποτυπώνουν μια Μυτιλήνη διαφορετική από τη σημερινή: μια πόλη όπου το λιμάνι δεν ήταν απλώς σημείο αναχώρησης και άφιξης, αλλά ο τόπος όπου η αγωνία και η ελπίδα συναντιούνταν μπροστά στα μάτια ολόκληρης της τοπικής κοινωνίας.

Κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει ποιοι από εκείνους που έφευγαν θα επέστρεφαν.

Οι Λέσβιοι στα βουνά της Ηπείρου

Η συμβολή των ανδρών της Λέσβου στον πόλεμο δεν περιορίστηκε στην επιστράτευση.

Οι Μυτιληνιοί του 22ου Συντάγματος Πεζικού μετακινήθηκαν προς το μέτωπο μέσω της Αλεξανδρούπολης. Από τα μέσα Νοεμβρίου του 1940, οι μονάδες τους συμμετείχαν στις επιχειρήσεις στο βορειοηπειρωτικό μέτωπο, σε συνθήκες ιδιαίτερα δύσκολες.

Οι στρατιώτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με το δριμύ ψύχος, τις δυσκολίες μετακίνησης σε ορεινές περιοχές, την ομίχλη και τις ελλείψεις που συνόδευαν τις πολεμικές επιχειρήσεις.

Τα στοιχεία από τα Αρχεία Ιστορίας Στρατού, όπως παρουσιάζονται σε ιστορικό δημοσίευμα της ΕΡΤ, περιγράφουν τη συμμετοχή του 22ου Συντάγματος σε επιχειρήσεις εναντίον των ιταλικών δυνάμεων, καθώς και τις προσπάθειες των Ελλήνων στρατιωτών να καταλάβουν και να διατηρήσουν στρατηγικές θέσεις.

Οι Λέσβιοι στρατιώτες δεν πολεμούσαν μόνο για να αποκρούσουν την εισβολή. Κουβαλούσαν μαζί τους και την αγωνία των ανθρώπων που είχαν αφήσει πίσω στο νησί.

Για κάθε οικογένεια, ένα γράμμα από το μέτωπο, μια είδηση από έναν συγχωριανό ή η πληροφορία ότι κάποιος είχε επιστρέψει ζωντανός από μια μάχη μπορούσε να σημαίνει τα πάντα.

Οι 296 νέοι της Λέσβου που δεν επέστρεψαν

Ένας αριθμός ξεχωρίζει στις ιστορικές καταγραφές για τη συμμετοχή των Μυτιληνιών στον πόλεμο του 1940.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της ΕΡΤ, 296 νέα παιδιά της Λέσβου δεν επέστρεψαν από τον πόλεμο.

Πίσω από τον αριθμό βρίσκονται άνθρωποι που είχαν οικογένειες, φίλους, σχέδια και μια ζωή που διακόπηκε απότομα μέσα στη δίνη των πολεμικών επιχειρήσεων.

Για να καταλάβει κανείς τι σημαίνει αυτό για ένα νησί, αρκεί να σκεφτεί τις συνέπειες σε μια μικρή κοινωνία, όπου οι οικογενειακοί δεσμοί είναι ισχυροί και οι απώλειες δεν μένουν ποτέ πραγματικά μακριά από την καθημερινότητα.

Η απουσία ενός ανθρώπου δεν καταγραφόταν μόνο στα στρατιωτικά αρχεία. Έμενε σε ένα σπίτι που περίμενε, σε μια οικογένεια που έπρεπε να συνεχίσει τη ζωή της και σε μια κοινότητα που θυμόταν εκείνον που δεν γύρισε.

Ο αριθμός των 296 αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της λεσβιακής συμμετοχής στο Έπος του 1940. Η μνήμη τους υπενθυμίζει ότι η ιστορία του πολέμου δεν γράφτηκε μόνο στις μεγάλες στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά και στις ζωές των ανθρώπων που τις πλήρωσαν με το βαρύτερο τίμημα.

Η καθημερινότητα αλλάζει: Τρόφιμα, ανησυχία και προετοιμασία

Ο πόλεμος επηρέασε και την καθημερινή ζωή στο νησί.

Οι ιστορικές μαρτυρίες για τη Λέσβο αναφέρουν ότι μετά την κήρυξη του πολέμου εμφανίστηκαν ελλείψεις σε βασικά αγαθά, όπως το ρύζι και η ζάχαρη. Ορισμένοι κάτοικοι επιχείρησαν να αποθηκεύσουν τρόφιμα, φοβούμενοι ότι η κατάσταση θα επιδεινωνόταν.

Οι αρχές προσπάθησαν να περιορίσουν τη συγκέντρωση αποθεμάτων, χωρίς να καταφέρουν να αποτρέψουν πλήρως το φαινόμενο.

Η ανησυχία για την επάρκεια των αγαθών ήταν μόνο μία από τις αλλαγές που έφερε ο πόλεμος. Η απουσία των ανδρών, η ανάγκη υποστήριξης των στρατιωτών και η συνεχής αναμονή ειδήσεων από το μέτωπο διαμόρφωσαν μια νέα πραγματικότητα.

Οι κάτοικοι που παρέμεναν στο νησί δεν ήταν απλοί θεατές των γεγονότων. Με τη συνδρομή τους στην υποστήριξη των στρατιωτών και με την προσπάθεια να διατηρήσουν όρθιες τις οικογένειές τους, συμμετείχαν και εκείνοι στη δοκιμασία του πολέμου.

Η μνήμη της 28ης Οκτωβρίου στη Λέσβο

Σήμερα, κάθε επέτειος της 28ης Οκτωβρίου συνοδεύεται από παρελάσεις, σημαίες, σχολικές εκδηλώσεις και καταθέσεις στεφάνων.

Πίσω από αυτές τις εικόνες, όμως, υπάρχει μια ιστορία που αξίζει να διατηρείται ζωντανή με συγκεκριμένα στοιχεία και μαρτυρίες.

Η ιστορία των Λέσβιων στρατιωτών, οι αναχωρήσεις από το λιμάνι της Μυτιλήνης, οι δύσκολες συνθήκες στο μέτωπο και οι ανθρώπινες απώλειες συνθέτουν ένα κεφάλαιο που αφορά ολόκληρο το νησί.

Και υπάρχει ένας ακόμη λόγος για τον οποίο αυτή η ιστορία έχει ιδιαίτερη σημασία: μας θυμίζει ότι οι μεγάλες εθνικές επέτειοι δεν είναι μόνο ημερομηνίες στα σχολικά βιβλία.

Είναι ιστορίες πραγματικών ανθρώπων, που έζησαν σε συγκεκριμένα σπίτια, περπάτησαν στους ίδιους δρόμους που περπατάμε σήμερα και αποχαιρέτησαν τους δικούς τους ανθρώπους χωρίς να γνωρίζουν αν θα τους ξαναδούν.

Στη Μυτιλήνη, η προκυμαία εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της πόλης. Το 1940, όμως, για πολλές οικογένειες έγινε ο τόπος ενός αποχαιρετισμού που δεν είχε εγγυημένη επιστροφή.

Αυτό είναι το τοπικό αποτύπωμα της 28ης Οκτωβρίου 1940 στη Λέσβο: οι άνθρωποι που έφυγαν, εκείνοι που περίμεναν και οι 296 νέοι που έμειναν για πάντα κομμάτι της ιστορίας του τόπου.