Οι Πρόσκοποι της Λέσβου στον αντιφασιστικό αγώνα 1940-1944: Οι πέντε νέοι που πλήρωσαν με τη ζωή τους την αντίσταση στον φασισμό και τον ναζισμό

Από τα βουνά της Αλβανίας μέχρι τα Τσαμάκια της Μυτιλήνης και το παλιό Διδασκαλείο, η ιστορία πέντε Προσκόπων της Λέσβου αποκαλύπτει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της τοπικής ιστορίας. Τα ονόματά τους διασώθηκαν μέσα από τα αρχεία της Προσκοπικής Κίνησης και αποτελούν σήμερα μέρος της ιστορικής μνήμης του νησιού.

Υπάρχουν ιστορίες που δεν βρίσκονται πάντα στα σχολικά βιβλία, αλλά παραμένουν χαραγμένες στη μνήμη ενός τόπου.

Στη Λέσβο, μία από αυτές τις ιστορίες ξεκινά το 1940 και φτάνει μέχρι το τέλος της γερμανικής Κατοχής. Πρωταγωνιστές της είναι πέντε νέοι που συνδέθηκαν με την Προσκοπική Κίνηση της Μυτιλήνης και έχασαν τη ζωή τους στον ελληνοϊταλικό πόλεμο ή κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης.

Ο Θεόδωρος Τσόλας, ο Δημήτριος Νικολαΐδης, ο Πέτρος Γκιργέτσος, ο Μιχάλης Καραφύλας και ο Γιώργος Ζλατόγλου.

Πέντε ονόματα που καταγράφονται στις ιστορικές αναφορές για τους Προσκόπους της Λέσβου. Πέντε διαφορετικές διαδρομές, με κοινό σημείο την απώλεια της ζωής τους μέσα στα χρόνια του πολέμου.

Τα στοιχεία για την πορεία τους έχουν καταγραφεί σε δημοσιεύματα που βασίζονται στα αρχεία της Προσκοπικής Κίνησης, ενώ η μνήμη τους τιμάται από την Περιφερειακή Εφορεία Προσκόπων Λέσβου.

Από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο στη γερμανική Κατοχή

Η 28η Οκτωβρίου 1940 σηματοδότησε την έναρξη μιας περιόδου που θα άλλαζε δραματικά τη ζωή των Ελλήνων.

Μετά την ιταλική εισβολή, Έλληνες στρατιώτες μεταφέρθηκαν στο μέτωπο της Αλβανίας, όπου ακολούθησαν σκληρές μάχες, ιδιαίτερα δύσκολες καιρικές συνθήκες και μεγάλες ανθρώπινες απώλειες.

Η Λέσβος δεν έμεινε έξω από αυτή τη δοκιμασία. Άνδρες από το νησί πολέμησαν στο μέτωπο, ενώ η τοπική κοινωνία βρέθηκε αντιμέτωπη με τις συνέπειες του πολέμου.

Τον Μάιο του 1941, η γερμανική εισβολή έφτασε και στη Λέσβο. Οι γερμανικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στην περιοχή της Εφταλούς στις 2 Μαΐου και προχώρησαν προς τη Μυτιλήνη, εγκαθιστώντας το καθεστώς της Κατοχής.

Για τους κατοίκους του νησιού άρχισε μια νέα, σκοτεινή περίοδος, με διώξεις, στερήσεις και εκτελέσεις.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ιστορία των πέντε Προσκόπων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν αφορά μόνο την απώλεια πέντε νέων ανθρώπων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η Κατοχή αποτυπώθηκε στη ζωή της τοπικής κοινωνίας.

Θεόδωρος Τσόλας: Έπεσε στα βουνά της Αλβανίας

Ο Θεόδωρος Τσόλας ήταν μέλος της 3ης Ομάδας Προσκόπων Μυτιλήνης.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιεύτηκαν από την ΕΡΤ και το LesvosPost, ο Τσόλας σκοτώθηκε στα βουνά της Αλβανίας τον Δεκέμβριο του 1940, κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου.

Ήταν από τους ανθρώπους της Λέσβου που συνδέθηκαν με τις πρώτες, ιδιαίτερα δύσκολες εβδομάδες του πολέμου.

Η απώλειά του εντάσσεται στην ιστορία των στρατιωτών που πολέμησαν στο αλβανικό μέτωπο, μακριά από τα σπίτια και τις οικογένειές τους.

Για την τοπική προσκοπική ιστορία, το όνομά του αποτελεί την πρώτη από τις πέντε καταγεγραμμένες περιπτώσεις νέων που χάθηκαν στη διάρκεια της περιόδου 1940-1944.

Δημήτριος Νικολαΐδης: Δεν επέστρεψε από το μέτωπο

Ο Δημήτριος Νικολαΐδης ήταν μέλος της 1ης Ομάδας Προσκόπων Μυτιλήνης.

Όπως αναφέρεται στις ιστορικές καταγραφές, τραυματίστηκε στην Αλβανία και πέθανε τον Νοέμβριο του 1941 εξαιτίας του τραυματισμού του.

Η δική του περίπτωση υπενθυμίζει ότι οι ανθρώπινες απώλειες ενός πολέμου δεν περιορίζονται στις ώρες των μαχών.

Πολλοί στρατιώτες τραυματίστηκαν και βρέθηκαν αντιμέτωποι με δύσκολες συνθήκες περίθαλψης, ενώ οι συνέπειες των τραυμάτων τους μπορούσαν να αποδειχθούν μοιραίες ακόμη και μετά την απομάκρυνσή τους από το πεδίο της μάχης.

Για τον Νικολαΐδη, η επιστροφή στην κανονική ζωή δεν ήρθε ποτέ.

Πέτρος Γκιργέτσος: Η εκτέλεση στα Τσαμάκια που σημάδεψε την προσκοπική ιστορία

Από τις πέντε περιπτώσεις, εκείνη του Πέτρου Γκιργέτσου συνδέεται άμεσα με έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς τόπους μνήμης της Μυτιλήνης.

Ο Γκιργέτσος ήταν Πρόσκοπος της 2ης Ομάδας Προσκόπων Μυτιλήνης.

Στις 4 Μαΐου 1942 εκτελέστηκε από τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής στα Τσαμάκια, στον χώρο που αργότερα συνδέθηκε με τη μνήμη των πεσόντων Προσκόπων.

Το σημείο της εκτέλεσης απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για την Προσκοπική Κίνηση της Λέσβου. Το δέντρο στο οποίο, σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, δέθηκε ο νεαρός Πρόσκοπος πριν από την εκτέλεσή του έγινε το κεντρικό σημείο αναφοράς ενός μνημείου αφιερωμένου στους Προσκόπους που χάθηκαν στον πόλεμο και την Κατοχή.

Η ιστορία του δεν έμεινε μόνο σε μια καταγραφή ενός θανάτου.

Με την πάροδο των χρόνων, τα Τσαμάκια εξελίχθηκαν σε τόπο συλλογικής μνήμης, όπου οι νεότερες γενιές μπορούν να γνωρίσουν ένα μέρος της ιστορίας της Μυτιλήνης που δεν πρέπει να ξεχαστεί.

Μιχάλης Καραφύλας: Ο θάνατος μέσα στο Διδασκαλείο

Ο Μιχάλης Καραφύλας, που αναφέρεται σε ορισμένες καταγραφές και ως Καραφύλης, ήταν υπαρχηγός της 2ης Ομάδας Προσκόπων Μυτιλήνης.

Σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία, πέθανε τον Δεκέμβριο του 1942 μέσα στο Διδασκαλείο της Μυτιλήνης, ύστερα από βασανιστήρια.

Η περίπτωσή του αποτυπώνει τη βία που χαρακτήρισε την περίοδο της Κατοχής και το τίμημα που πλήρωσαν άνθρωποι οι οποίοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με τις κατοχικές δυνάμεις.

Το γεγονός ότι ο Καραφύλας είχε αναλάβει καθήκοντα υπαρχηγού στην προσκοπική του ομάδα προσθέτει μια ακόμη διάσταση στην ιστορία του. Ήταν ένας νέος άνθρωπος που συμμετείχε σε μια οργανωμένη συλλογική δραστηριότητα, πριν από τον θάνατό του στα χρόνια της γερμανικής κατοχής.

Οι διαθέσιμες δημοσιευμένες αναφορές δεν δίνουν όλες τις λεπτομέρειες για τις συνθήκες της σύλληψης και των βασανιστηρίων του. Για την πλήρη ανασύνθεση της διαδρομής του απαιτείται περαιτέρω έρευνα σε αρχειακό υλικό και ιστορικές μαρτυρίες.

Γιώργος Ζλατόγλου: Η δεύτερη εκτέλεση στα Τσαμάκια

Ο Γιώργος Ζλατόγλου ήταν μέλος της 2ης Ομάδας Προσκόπων Μυτιλήνης.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1943 εκτελέστηκε από τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής στα Τσαμάκια, στον ίδιο τόπο που είχε ήδη συνδεθεί με την εκτέλεση του Πέτρου Γκιργέτσου.

Η αναφορά σε δύο Προσκόπους που εκτελέστηκαν στο ίδιο σημείο, με διαφορά περίπου δεκαέξι μηνών, αναδεικνύει τη βαρύτητα που απέκτησε ο συγκεκριμένος χώρος στη μνήμη της γερμανικής κατοχής στη Μυτιλήνη.

Σήμερα, τα Τσαμάκια είναι συνδεδεμένα με τη μνήμη των ανθρώπων που εκτελέστηκαν κατά την περίοδο της Κατοχής.

Η ιστορία του Ζλατόγλου αποτελεί μέρος αυτής της συλλογικής μνήμης και υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε όνομα υπήρχε ένας άνθρωπος με τη δική του διαδρομή, η οποία διακόπηκε βίαια.

Το μνημείο στα Τσαμάκια και η προσπάθεια να διατηρηθεί η ιστορική μνήμη

Η Προσκοπική Κίνηση της Λέσβου έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της μνήμης των πέντε νέων.

Στα Τσαμάκια δημιουργήθηκε μνημείο αφιερωμένο στους Προσκόπους που έχασαν τη ζωή τους στον αγώνα εναντίον του ιταλικού φασισμού και του γερμανικού ναζισμού.

Το μνημείο βρίσκεται κοντά στην Προσκοπική Εστία, όπου στεγάζεται η Περιφερειακή Εφορεία Προσκόπων Λέσβου. Η επιλογή του συγκεκριμένου σημείου συνδέεται με την εκτέλεση του Πέτρου Γκιργέτσου στις 4 Μαΐου 1942.

Οι εκδηλώσεις μνήμης που έχουν πραγματοποιηθεί κατά καιρούς περιλαμβάνουν επιμνημόσυνες δεήσεις και καταθέσεις στεφάνων.

Το 2019, οι Πρόσκοποι της Λέσβου, εκπρόσωποι της τοπικής κοινωνίας και της Πολιτείας τίμησαν τη μνήμη των πέντε νέων, ενώ το 2022 πραγματοποιήθηκαν εκδηλώσεις με αφορμή τη συμπλήρωση 80 χρόνων από την εκτέλεση του Πέτρου Γκιργέτσου.

Παράλληλα, το Ιστορικό Αρχείο του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων επιμελήθηκε το ντοκιμαντέρ «Με καρδιά από τόλμη γεμάτη – Πρόσκοποι στην Κατοχή», το οποίο είναι αφιερωμένο στη δράση των Προσκόπων κατά την περίοδο της Κατοχής.

Γιατί η ιστορία τους αφορά τη Λέσβο του σήμερα

Η ιστορία των πέντε Προσκόπων δεν αποτελεί απλώς ένα κεφάλαιο της ιστορίας μιας εθελοντικής οργάνωσης.

Είναι μέρος της ιστορίας της ίδιας της Λέσβου.

Οι περιπτώσεις του Θεόδωρου Τσόλα και του Δημητρίου Νικολαΐδη συνδέονται με τον ελληνοϊταλικό πόλεμο και το αλβανικό μέτωπο. Οι θάνατοι του Πέτρου Γκιργέτσου, του Μιχάλη Καραφύλα και του Γιώργου Ζλατόγλου συνδέονται με τη βία της γερμανικής κατοχής στη Μυτιλήνη.

Οι πέντε ιστορίες αναδεικνύουν διαφορετικές όψεις της ίδιας ιστορικής περιόδου: τον πόλεμο, τον τραυματισμό, την εκτέλεση και τα βασανιστήρια.

Η διατήρηση της μνήμης τους έχει σημασία ιδιαίτερα σήμερα, καθώς οι νεότερες γενιές απομακρύνονται χρονικά από τα γεγονότα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Τα ονόματα αυτά δεν πρέπει να παραμένουν απλώς χαραγμένα σε ένα μνημείο ή να αναφέρονται σε μια επετειακή εκδήλωση. Αξίζουν να γίνουν γνωστά μέσα από την ιστορική έρευνα, τις μαρτυρίες και την καταγραφή των γεγονότων που σημάδεψαν τη ζωή τους.

Γιατί η ιστορία ενός τόπου δεν αποτελείται μόνο από τις μεγάλες στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις πολιτικές αποφάσεις. Αποτελείται και από τους ανθρώπους που έζησαν τις συνέπειές τους.

Ο Θεόδωρος Τσόλας, ο Δημήτριος Νικολαΐδης, ο Πέτρος Γκιργέτσος, ο Μιχάλης Καραφύλας και ο Γιώργος Ζλατόγλου αποτελούν πέντε ονόματα που συνδέουν την ιστορία του προσκοπισμού στη Λέσβο με τη μνήμη του πολέμου, της Κατοχής και του αντιφασιστικού αγώνα.

Η ιστορία τους δεν τελειώνει με την καταγραφή του θανάτου τους. Συνεχίζεται κάθε φορά που κάποιος σταματά στα Τσαμάκια, διαβάζει τα ονόματά τους και αναζητά να μάθει τι συνέβη σε εκείνα τα δύσκολα χρόνια.